PUTRAJAYA – Kelewatan pelaksanaan Projek Lebuhraya Pan Borneo (LPB) Sabah Fasa 1 bukan sahaja menyebabkan projek mengambil masa lebih lama daripada jadual asal, malah turut meningkatkan kos dan melambatkan manfaat yang sepatutnya diterima pengguna jalan raya di Sabah.
Berdasarkan Laporan Ketua Audit Negara (LKAN) 2/2026, kelewatan projek itu dianggarkan membawa tambahan kos sebanyak RM566 juta, selain menyebabkan sasaran untuk menyediakan rangkaian perhubungan dan akses jalan raya yang lebih selamat di Sabah masih belum tercapai sepenuhnya.
LKAN turut menyatakan sasaran SDG 9.1 bagi projek berkenaan masih belum dicapai. Sasaran itu antara lain berkaitan pembangunan infrastruktur yang berkualiti, boleh dipercayai, mampan dan berdaya tahan bagi menyokong pembangunan ekonomi serta kesejahteraan manusia.
Tambahan RM566 juta akibat tempoh projek yang berlanjutan
Anggaran RM566 juta itu bukan peningkatan tunggal pada nilai kontrak, sebaliknya terhasil daripada beberapa kos yang timbul apabila tempoh pelaksanaan projek dipanjangkan.
Daripada jumlah tersebut, sekitar RM120 juta berkaitan lanjutan kontrak perkhidmatan perunding, termasuk kejuruteraan awam dan struktur, Project Management Consultant (PMC), Independent Checking Engineer (ICE) serta perkhidmatan Sistem Maklumat Projek.
Baki RM446 juta pula merupakan anggaran tuntutan loss and expenses serta Variation of Price (VOP) yang berkaitan dengan lanjutan tempoh kontrak pakej kerja.
Secara keseluruhan, dua komponen berkenaan membentuk anggaran tambahan kos RM566 juta yang dikaitkan dengan kelewatan pelaksanaan projek.
Kesan kewangan itu turut tercermin pada unjuran nilai kontrak semasa. Projek LPB Sabah Fasa 1 yang sebelum ini diunjurkan berjumlah RM18.394 bilion meningkat kepada RM18.960 bilion, selepas mengambil kira kelulusan Arahan Perubahan Kerja (APK) sebanyak RM484 juta.
Manfaat kepada pengguna jalan raya masih belum sepenuhnya tercapai
Projek berkenaan bukan semata-mata melibatkan pembinaan jalan, tetapi dirancang untuk memperkukuh hubungan antara kawasan di Sabah serta menyediakan akses yang lebih selamat kepada pengguna.
Namun, kelewatan yang berlaku menyebabkan manfaat tersebut belum dapat dinikmati sepenuhnya seperti yang dirancang pada 2021.
Dengan kata lain, tarikh sasaran yang ditetapkan pada peringkat awal bukan sekadar berkaitan bila kerja pembinaan perlu selesai, tetapi turut menentukan bila manfaat rangkaian jalan raya yang lebih baik sepatutnya mula diterima pengguna.
Hanya empat daripada 35 pakej siap
Skala kelewatan itu dapat dilihat daripada kedudukan keseluruhan Fasa 1 pada 31 Mac 2026.
Fasa 1 merangkumi 35 pakej kerja sepanjang 706 kilometer, dengan tempoh asal pelaksanaan ditetapkan selama 69 bulan, bermula 11 April 2016 hingga 31 Disember 2021.
Namun, selepas tempoh tersebut, hanya empat pakej kerja atau 11.4 peratus yang telah selesai.
Sebanyak 31 pakej lagi atau 88.6 peratus masih berada dalam pelaksanaan, dengan nilai berjumlah RM16.319 bilion.
Daripada 31 pakej yang masih berjalan itu, sembilan dikategorikan sebagai projek sakit, 13 berada di belakang jadual dan sembilan lagi mendahului jadual.
Masalah perancangan turut menjadi punca kelewatan
Audit tidak mengaitkan kelewatan dengan satu faktor sahaja. Antara perkara yang dikenal pasti ialah masalah penyediaan tapak, kelemahan pelaksanaan ketika projek berada di bawah PDP, prestasi kontraktor dan perunding, perubahan reka bentuk serta kerja pengalihan utiliti.
Isu kesediaan tapak menjadi antara perkara yang ketara.
Walaupun proses pengambilan tanah telah dijalankan, terdapat lokasi yang masih belum benar-benar bersedia untuk dimasuki kontraktor. Keadaan itu termasuk kewujudan struktur yang belum dirobohkan serta pampasan yang masih belum diselesaikan.
Bagi keseluruhan 35 pakej Fasa 1, proses pewartaan melibatkan 126 pewartaan, 6,513 pemilik tanah dan kawasan seluas 2,237.966 hektar. Daripada jumlah itu, 53 pewartaan merupakan pewartaan asal, manakala 73 lagi adalah pewartaan tambahan.
Bagi Fasa 1A pula, halangan struktur di tapak untuk 11 daripada 16 pakej kerja hanya dapat diselesaikan selepas mengambil masa antara 38 hingga 89 bulan, dalam tempoh Mei 2023 hingga September 2025.
Isu tanah dan utiliti berterusan ke Fasa 1B
Masalah berkaitan pengambilan dan penilaian tanah serta pengalihan utiliti yang dikenal pasti dalam pelaksanaan Fasa 1A turut muncul dalam Fasa 1B.
Setakat 31 Mac 2026, kemajuan fizikal Fasa 1B bagi pakej-pakej yang terlibat berada pada lingkungan 0.02 hingga 51.9 peratus, sedangkan kemajuan yang dijadualkan ketika itu adalah antara 11.2 hingga 55.8 peratus.
Ini menunjukkan sebahagian cabaran yang mempengaruhi perjalanan Fasa 1A belum sepenuhnya berakhir apabila pelaksanaan diteruskan dalam pakej Fasa 1B.
Kos Fasa 1A meningkat hampir RM1 bilion
Kelewatan itu juga memberi kesan khusus kepada kos Fasa 1A.
Unjuran kos semasa Fasa 1A mencapai RM11.323 bilion, berbanding kos siling asal sebanyak RM10.336 bilion.
Perbezaannya ialah RM987 juta atau 9.5 peratus.
LKAN turut memberi gambaran bahawa pembiayaan tambahan menjadi perkara penting untuk memastikan keseluruhan Fasa 1 dapat diselesaikan, dengan projek berisiko tidak dapat disiapkan sekiranya permohonan peruntukan tambahan tidak diluluskan.
Beberapa isu pengurusan kontrak turut dikenal pasti
Selain isu kemajuan dan kos, semakan Audit turut menemui beberapa perkara berkaitan tatakelola serta pentadbiran kontrak.
Antaranya ialah RM513.99 juta nilai terkumpul Arahan Perubahan Kerja (APK) bagi 15 pakej Fasa 1A yang diluluskan melebihi had kuasa jawatankuasa yang ditetapkan.
Kos pengalihan dan pemasangan semula utiliti berjumlah RM41.37 juta pula masih belum dituntut daripada syarikat utiliti walaupun tempoh enam bulan selepas pengeluaran Sijil Perakuan Siap Kerja (CPC) telah berlalu.
Audit turut merekodkan RM6.03 juta ketirisan dana kerajaan berkaitan bayaran Levi CIDB yang sepatutnya ditanggung kontraktor.
Dalam perkara lain, kerajaan terpaksa menanggung RM32.95 juta bagi item kerja awalan berkaitan bon dan insurans akibat perbezaan antara jumlah sebenar yang dibayar kontraktor dengan kos yang dibayar kerajaan.
Kelewatan memberi kesan lebih luas daripada tarikh siap
Secara keseluruhannya, gambaran yang muncul daripada LKAN bukan hanya mengenai sebuah projek yang mengambil masa lebih panjang daripada perancangan asal.
Kelewatan Fasa 1 telah memberi kesan serentak kepada tempoh pelaksanaan, kos projek dan penyampaian manfaat kepada pengguna jalan raya.
Dengan hanya empat daripada 35 pakej kerja siap setakat 31 Mac 2026, berbanding sasaran asal untuk menyiapkan Fasa 1 pada 31 Disember 2021, jurang antara perancangan awal dengan kedudukan sebenar projek masih ketara.
Pada masa sama, anggaran tambahan kos RM566 juta akibat kelewatan menunjukkan bahawa semakin panjang tempoh pelaksanaan, semakin besar pula implikasi kewangan yang perlu ditanggung projek.
Sumber: Laporan Ketua Audit Negara 2/2026
